Zbrojne podziemie na na opolszczy¼nie 45-50

Historia, którą jeszcze pamiętamy

Moderator: jedrek

Zbrojne podziemie na na opolszczy¼nie 45-50

Postautor: jedrek » śr lis 25, 2009 13:06

Zbrojne podziemie na Opolszczy¼nie w latach 1945-1950


Adam Dziuba* GW, 08-07-2005,

Cz³onkowie powojennych organizacji podziemnych mieli nadziejê na upadek systemu politycznego, który pod protektoratem ZSSR zapanowa³ po II wojnie ¶wiatowej. Oczekiwali na wybuch wojny Aliantów ze Zwi±zkiem Sowieckim lub na zwyciêstwo opozycji w wyborach parlamentarnych. Ci, którzy przetrwali do amnestii w 1947 r., pozbawieni ju¿ nadziei na zwyciêski fina³ swoich zmagañ, na ogó³ zdecydowali siê z niej skorzystaæ

Próby organizacji polskiej konspiracji w przedwojennej niemieckiej czê¶ci Górnego ¦l±ska podjêto ju¿ w czasach okupacji hitlerowskiej. Okrêg ¦l±ski Armii Krajowej, dowodzony przez mjr. Zygmunta Jankego "Waltera", w ramach dwóch inspektoratów: katowickiego i rybnickiego, dysponowa³ obwodami zamiejscowymi, zlokalizowanymi w przedwojennej rejencji opolskiej.

Inspektorat katowicki wiosn± i latem 1944 r. w wyniku prowokacji gestapo postrada³ struktury dowodzenia. Sztab Okrêgu nie podj±³ prób nawi±zania kontaktu z ocala³ymi strukturami terenowymi w obawie przed penetracj± agentów niemieckich si³ bezpieczeñstwa.

W efekcie do rozsianych siê na terenie okrêgu przemys³owego oraz w Ko¼lu i Blachowni placówek AK dotar³ pó¼n± jesieni± 1944 r. Stanis³aw Bartocha "Orwid", cz³onek sztabu Okrêgu Czêstochowskiego Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

NZW by³o organizacj± podleg³± Stronnictwu Narodowemu. Wojskowe organizacje SN zosta³y scalone z AK, jednak po klêsce powstania warszawskiego, opu¶ci³y j±.

Bartocha jako emisariusz NZW utworzy³ Podokrêg ¦l±sk Opolski NZW o kryptonimie "Olga" i zosta³ jego komendantem.

W inspektoracie rybnickim AK, w oparciu o Ko¼le i Lubomiê, zorganizowano obwód raciborski (z siedziba sztabu w Ko¼lu) dowodzony przez Serafina My¶liwca ps. "Krwawnik". Wiosn± 1945 r. struktury te zosta³y jednak rozbite niemal ca³kowicie przez dzia³aj±ce na zapleczu frontu NKWD. W maju-kwietniu tego roku aresztowano kierownictwo Okrêgu Czêstochowskiego SN/NZW oraz licznych cz³onków Podokrêgu "Olga". Inspektorat rybnicki równie¿ zosta³ w du¿ym stopniu rozkonspirowany przez Sowietów i pozbawiony kadry dowódczej. Aresztowano tak¿e My¶liwca. Inspektor rybnicki, który pozosta³ w podziemiu do kwietnia 1947 r., nie zdo³a³ ju¿ odtworzyæ struktur swojej organizacji na obszarach powiatu raciborskiego i kozielskiego.

Dzia³alno¶æ WiN

Podziemie na Opolszczy¼nie nie by³o odt±d zwi±zane z grupami wywodz±cymi siê z dawnego Okrêgu ¦l±skiego Armii Krajowej/Delegatury Si³ Zbrojnych.

Po jego ujawnieniu w ramach akcji amnestyjnej z jesieni 1945 r. dotychczasowy kierowniczy i praktycznie jedyny o¶rodek koordynuj±cy dzia³ania podziemia poakowskiego na terenach ¦l±ska i Zag³êbia D±browskiego przesta³ istnieæ. Nie dosz³o ju¿ do odtworzenia struktury konspiracyjnej, unifikuj±cej aktywno¶æ ca³ego, kontynuuj±cego opór ¶rodowiska ¿o³nierzy by³ej AK.

Powsta³y nowe organizacje i grupy konspiracyjne. Organizowali je ludzie zupe³nie obcy na terenach przedwojennej rejencji opolskiej, niemaj±cy wystarczaj±cej wiedzy na temat panuj±cych w niej skomplikowanych relacji narodowo¶ciowych, uwa¿aj±cy na ogó³ autochtonów za Niemców. W konsekwencji nie starali siê ich pozyskaæ dla swoich celów, ograniczaj±c siê g³ównie do ¶rodowisk, z których siê wywodzili.

Od wiosny 1945 r. na tereny województwa ¶l±skiego ewakuowali siê "spaleni" na swoim obszarze ¿o³nierze rozwi±zanej AK z Podokrêgu Rzeszów. W oparciu o nich zbudowano struktury organizacyjne Okrêgu ¦l±sko-D±browskiego WiN dzia³aj±cego na Opolszczy¼nie od jesieni 1945 r., a tak¿e specjalne siatki wywiadowcze, podlegaj±ce kierownictwu Zrzeszenia WiN.

WiN, sukcesor AK/DSZ, by³o organizacj± o charakterze podziemnej partii politycznej. Tworz±cy w województwie ¶l±skim struktury tej formacji dawny inspektor rzeszowski AK mjr £ukasz Ciepliñski wykorzysta³ w nich przede wszystkim ¿o³nierzy Podokrêgu Rzeszowskiego AK, ewakuowanych w sposób zorganizowany na Górny ¦l±sk w 1945 r. lub przybywaj±cych na nowe tereny z w³asnej inicjatywy.

Kierownikiem Okrêgu zosta³ pp³k Stefan Musia³ek, u¿ywaj±cy pseudonimów "Kulesza, "Marciszewski", "£owicki" i "Miros³aw". W pa¼dzierniku 1945 r. istnia³o ju¿ kilka rejonów WiN, Za najlepiej zorganizowany uchodzi³ rejon gliwicki. Jego kierownikiem by³ Franciszek Lang "Lampart". Rejon w pocz±tkowym okresie swojej dzia³alno¶ci obejmowa³ kluby (obwody) w Ko¼lu, Gliwicach i w Zabrzu.

Po dekonspiracji i ucieczce "Lamparta" wiosn± 1946 r., zorganizowana przez niego siatka straci³a ³±czno¶æ z kierownictwem okrêgowym.

W listopadzie-grudniu 1945 r. powsta³ rejon opolski, którym kierowa³ Józef Melanowski "Wszembor" - wyj±tkowo wywodz±cy siê nie z konspiracji rzeszowskiej, a inspektoratu czêstochowskiego AK. W sk³ad rejonu opolskiego wchodzi³y kluby: Strzelce Opolskie, Opole, Olesno, Kluczbork, Niemodlin.

Najpó¼niej, bo dopiero w marcu-kwietniu 1946 r., zosta³ zorganizowany rejon nyski, podlegaj±cy Eugeniuszowi Holikowi "Grzybowi". Obejmowa³ kluby w Nysie, Prudniku, Grodkowie i Ko¼lu.

Powiaty raciborski i g³ubczycki w³±czono do rejonu Bielsko. Tereny przedwojennej rejencji opolskiej obj±³ te¿ czê¶ciowo, kierowany przez Wincentego Stefana Rutkowskiego "Wojciecha", rejon katowicki, w ramach którego zorganizowano m.in. klub w Bytomiu. Struktura terytorialna WiN wiosn± 1946 r. objê³a teren ca³ego województwa ¶l±skiego. Cz³onkowie Zrzeszenia prowadzili prace organizacyjne, ale przede wszystkim gromadzili informacje o charakterze politycznym, spo³ecznym, gospodarczym, a tak¿e wojskowym. Zajmowali siê równie¿ kolporta¿em prasy i prowadzeniem dzia³añ propagandowych.

Wziêli udzia³ w kampanii informacyjnej przed Referendum Ludowym 28 czerwca 1946 r. i (na mniejsz± skalê) w akcji "odpluskwianie", której celem by³o ujawnienie i zdyskredytowanie cz³onków PPR i ich sprzymierzeñców. Dobrze rozwijaj±ca siê dzia³alno¶æ Okrêgu zosta³a gwa³townie zahamowana aresztowaniami w krêgach kierownictwa okrêgowego i w¶ród cz³onków rejonów opolskiego, nyskiego i bielskiego. Ju¿ pod koniec 1945 r. agenturalnej penetracji zosta³ poddany rejon gliwicki organizacji, poniewa¿ funkcjonariusze UB umie¶cili swoj± wtyczkê w najbli¿szym otoczeniu Melanowskiego.

Od jesieni 1946 r. rozpracowywany by³ rejon nyski. 4 listopada 1946 r. funkcjonariusze UB zatrzymali niemal ca³e kierownictwo Okrêgu ¦l±sko-D±browskiego z Musia³kiem. Z aresztowaniami tymi skoordynowano realizacjê rozpracowanych rejonów nyskiego i opolskiego. Zatrzymano oko³o 50 cz³onków organizacji z Melanowskim i jego zastêpcami. Holig opu¶ci³ zagro¿ony teren.

Wincenty Stefan Rutkowski, p.o. nowy kierownik Okrêgu, dysponowa³ tylko kadrami rejonu katowickiego i kilkoma kontaktami w Bielsku i Opolu. Jednak próby odtworzenia dzia³alno¶ci organizacyjnej zdezorganizowa³a amnestia, og³oszona po wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Ostatecznie Okrêg ¦l±ski WiN zosta³ rozwi±zany w lipcu 1947 r., a Rutkowski przeniós³ siê na Pomorze.

Brygady Wywiadowcze

Oprócz terytorialnej struktury Okrêgu ¦l±sko-D±browskiego WiN dysponowa³ na terenie Opolszczyzny tak¿e wyspecjalizowanymi siatkami wywiadowczymi. Pierwsz± z nich, dzia³aj±c± w ramach Brygad Wywiadowczych - pocz±tkowo DSZ, pó¼niej WiN zorganizowa³ Zenon Krzekotowski. Pod jego kierownictwem, utworzono trzy inspektoraty Okrêgu Górno¶l±skiego BW - górno¶l±ski, zag³êbiowski i opolski.

Wywiadowcy Krzekotowskiego pozyskali do swych celów licznych informatorów, tak¿e w miejscowych Urzêdach Bezpieczeñstwa, co jednak nie zapobieg³o rozbiciu organizacji. 20 sierpnia 1945 r. na terenie Hajduk, Chorzowa i Katowic przeprowadzono aresztowania, których ofiar± pad³o co najmniej 28 cz³onków BW. W¶ród zatrzymanych znalaz³ siê te¿ Krzekotowski.

Aresztowania spowodowa³y ca³kowit± dezorganizacjê BW.

Równolegle z BW dzia³ania wywiadowcze na terenie Opolszczyzny prowadzili te¿ cz³onkowie grup wywiadowczych Obszaru Po³udniowego WiN - "Stomilu" i "Filii II". Struktury "Stomilu" zosta³y zorganizowane na prze³omie 1945/1946 r. przez Ciepliñskiego. Znale¼li siê w nich ludzie ewakuowani z Rzeszowszczyzny, zagro¿eni aresztowaniem w miejscach swojego zamieszkania. Do zadañ siatki nale¿a³o prowadzenie pracy informacyjno-propagandowej. Na prze³omie 1947/1948 struktury wywiadowcze WiN zosta³y rozbite. Aresztowania w grupach wywiadu z wi±zane by³y z ostateczn± likwidacj± kierownictwa WiN. W dniu 27 listopada 1947 r. zatrzymano Ciepliñskiego. W jego mieszkaniu i w sklepie w Zabrzu zorganizowano kilkunastodniow± zasadzkê. 1 lutego 1948 r. w zasadzkê w Poroninie wpad³ Kawalec, wówczas p.o. kierownik Zarz±du G³ównego WiN. Oznacza³o to definitywny koniec konspiracji WiN.

Swoje siatki wywiadowcze na Opolszczy¼nie posiada³a te¿ najliczniejsza organizacja podziemia poakowskiego dzia³aj±c± na ¦l±sku w okresie po ujawnieniu DSZ - Konspiracyjne Wojsko Polskie. By³o organizacj± o wyra¼nym charakterze militarnym, do jej priorytetów nale¿a³y zbrojne dzia³ania zwi±zane z ochron± konspiracji i spo³eczeñstwa przed terrorem. Jego struktury zaczê³y powstawaæ od pa¼dziernika 1946 r. Ich organizatorem by³ Gerhard Szczurek ps. "Erg". KWP swoje grupy informacyjno-wywiadowcze mia³o powiatach oleskim, strzeleckim, kluczborskim i lublinieckim. Organizacja zosta³a rozbita w czerwcu i lipcu 1946 r.

Podziemie rodem z Kresów

Oprócz eks¿o³nierzy AK pochodz±cych z ziemi rzeszowskiej na Opolszczy¼nie znale¼li siê równie¿ cz³onkowie konspiracji pochodz±cy z terenów dawnych Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej. W oparciu o ewakuowane kadry oficerowie sztabowi Obszaru Lwowskiego AK/Nie powo³ali w³asne, eksterytorialne struktury organizacyjne, nawi±zuj±ce nazwami do siatek dzia³aj±cych przedtem na wschodzie.

Na terenach przedwojennej rejencji opolskiej, g³ównie w oparciu o miasta przemys³owe, rozwin±³ dzia³ania Eksterytorialny Okrêg Tarnopolski WiN, kierowany przez kpt. Bronis³awa ¯eglina "Ordona".

Trzon i kadry dowódcze Okrêgu utworzyli ludzie zaanga¿owani w dzia³alno¶æ organizacji "Nie" (nastêpczyni AK, poprzedniczki DSZ)) przesiedlaj±cy siê do Polski od sierpnia 1945 r.

Oficerowie Okrêgu zdo³ali w ci±gu pierwszych miesiêcy 1946 r. dotrzeæ do czê¶ci swoich by³ych podw³adnych i odtworzyæ szkieletowe siatki konspiracyjne, obsadziæ w terenie stanowiska dowódcze, zorganizowaæ ³±czno¶æ, uruchomiæ s³u¿by wywiadowcze i kontrwywiadowcze, zabezpieczyæ przywiezion± ze sob± broñ. Faktycznie dzia³alno¶æ EOT koncentrowa³a siê na propagandzie, gromadzeniu i opracowywaniu informacji z dziedziny politycznej, wojskowej, stosunków narodowo¶ciowych i dzia³añ organów bezpieczeñstwa.

Komenda Okrêgu mie¶ci³a siê w miejscu zamieszkania ¯eglina w Miechowicach (ob. Bytom). Tam, a tak¿e w Gliwicach, Zabrzu i Wroc³awiu odbywa³y siê narady sztabowe.

Organizacjê rozbi³y aresztowania, które nast±pi³y we wrze¶niu 1946 r. W ich nastêpstwie zlikwidowano lokalne struktury, natomiast czê¶æ oficerów sztabowych (w¶ród nich ¯eglin) zdo³a³a opu¶ciæ zagro¿ony teren. Wiêkszo¶æ oficerów sztabowych ujawni³a siê w czasie amnestii w 1947 r.

NSZ

Nie uda³o siê rozwin±æ na Opolszczy¼nie dzia³añ struktur podziemia narodowego. Wprawdzie dzia³acze Narodowych Si³ Zbrojnych uwa¿ali tereny przedwojennej rejencji opolskiej za bardzo istotne, lecz nie wyszli poza wstêpne prace organizacyjne.

We wrze¶niu 1945 r. powo³ali Inspektorat Ziem Po³udniowo-Zachodnich, maj±cy siê sk³adaæ z trzech okrêgów - Górny ¦l±sk, ¦l±sk Opolski i Dolny ¦l±sk. Wyznaczono komendanta Okrêgu ¦l±sk Opolski - zosta³ nim Stanis³aw Miodoñski "Sokó³". Na prze³omie pa¼dziernika i listopada 1945 r. na skutek gigantycznej operacji UB, po³±czonej z agenturalnym rozpracowaniem struktur sztabowych, NSZ na ¦l±sku zosta³y ca³kowicie rozbite. Przetrwa³y niewielkie grupki, które w ramach organizacji ¦l±skie Si³y Zbrojne penetrowa³ agent UB "£amig³owa", sztabowiec Okrêgu Górny ¦l±sk NSZ.

Oddzia³y partyzanckie

Oprócz struktur terytorialnych i siatek wywiadowczych organizacji konspiracyjnych na obszarze Opolszczyzny dzia³a³y tak¿e niewielkie oddzia³y partyzanckie.

Od listopada 1945 r. do Powiatowego Urzêdu Bezpieczeñstwa Publicznego w Gliwicach zaczê³y nap³ywaæ meldunki o rekwizycjach i rozbrojeniach funkcjonariuszy MO i UB. Akcje te organizowa³ Wac³aw Proszowski "Wampir", by³y cz³onek AK z województwa kieleckiego. Dzia³a³ wraz z kilkuosobow± grup±. Zgin±³ 12 marca 1946 r. w przypadkowej strzelaninie z nieznanymi osobnikami.

Dowództwo obj±³ po nim Alfred Gabor. W dniach 27 kwietnia - 14 sierpnia 1946 r. cz³onkowie oddzia³u "Wampira" zostali zatrzymani przez UB.

Efemeryd± by³a kilkunastoosobowa grupa zorganizowana przez Augustyna Rybola "Buka" w lasach pod wsi± Osieczek w powiecie Olesno. Sam dowódca, podobnie jak jego podw³adni, wywodzi³ siê z przedwojennej polskiej czê¶ci Górnego ¦l±ska. By³ mieszkañcem Nowego Bytomia. Po wojnie przeniós³ siê do Osieczka, gdzie zosta³ nauczycielem. W dniach 20-24 kwietnia 1946 r. kilkunastu cz³onków jego grupy przyjecha³o do Osieczka, by zorganizowaæ w lesie oddzia³ partyzancki. W wyniku ob³awy przeprowadzonej 24 kwietnia przez si³y aparatu bezpieczeñstwa wy³apano wiêkszo¶æ podw³adnych Rybola wraz z samym dowódc±.

Na wiêksz± skalê operowa³ oddzia³ partyzancki dowodzony przez Franciszka Olszówkê "Otta". Dzia³a³ od maja 1945 r. do lutego 1946 r. na pograniczu województw; poznañskiego, ³ódzkiego, wroc³awskiego i ¶l±skiego (w powiatach kluczborskim i oleskim). Jego baz± by³ powiat kêpiñski w woj. poznañskim, sk±d podejmowa³ (dzia³ania?????) na okoliczne tereny. Partyzanci przedstawiali siê jako kontynuatorzy tradycji AK W dniu 17 grudnia 1945 r. w wyniku potyczki oddzia³u z wojskami Korpusu Bezpieczeñstwa Wewnêtrznego dosz³o do rozproszenia i podzia³u grupy na dwie czê¶ci.

Jedn±, operuj±c± w powiecie kêpiñskim, dowodzi³ Olszówka, drug±, która przenios³a siê do powiatu wieluñskiego kierowa³ zastêpca "Otta" - Stanis³aw Panek "Rudy". Partyzanci pod jego dowództwem w styczniu 1946 r. opanowali posterunek MO w G³uszynie (pow. Kluczbork). W lutym 1946 r. w zasadzce UB, KBW i MO zgin±³ Olszówka. Dzia³aj±cy samodzielnie "Rudy" w koñcu marca 1946 r. zdecydowa³ podporz±dkowaæ siê KWP. Jednak ju¿ niebawem zrezygnowa³ podleg³o¶ci tej organizacji.

14 maja 1946 r. partyzanci "Rudego" opanowali Byczynê. Zerwali w tym mie¶cie po³±czenia telefoniczne, zdobyli posterunek MO i legitymowali mieszkañców. "Rudy" zgin±³ 10 sierpnia 1946 r. Niedobitki jego oddzia³u pod dowództwem NN "B³yskawicy" operowa³y jeszcze jaki¶ czas w powiecie kluczborskim.

Enigmatycznym wydarzeniem by³o rozbicie grupy nawi±zuj±cej nazw± do NSZ. Dzia³a³a ona pod dowództwem NN "Zag³oby" na terenach powiatów niemodliñskiego i opolskiego. W dniu 29 lipca 1946 r. jej cz³onkowie zostali rozbici w Hunowie-Dworzyszczu przez si³y UB i KBW. Liczba ofiar - 29 osób, brak rannych po stronie partyzantów i niewielkie straty (tylko ranni) w szeregach si³ UB i KBW sugeruj±, ¿e walka by³a faktycznie masakr±. Niestety, nie s± znane bli¿sze szczegó³y starcia.

Po sfa³szowanych wyborach parlamentarnych, zdominowany przez komunistów i ich aliantów Sejm Ustawodawczy przyj±³ w dniu 22 lutego 1947 r. ustawê o amnestii. Wesz³a ona w ¿ycie trzy dni pó¼niej. W jej efekcie ujawni³a siê wiêkszo¶æ ocala³ych cz³onków podziemia.

*Autor jest historykiem, pracownikiem Oddzia³owego Biura Udostêpniania i Archiwizacji w Katowicach
Adam Dziuba*
Awatar użytkownika
jedrek
Indiana Jones
Indiana Jones
 
Posty: 1258
Rejestracja: czw paź 09, 2003 0:00
Lokalizacja: Gliwice

Wróć do Czas PRL

Kto jest online

Użytkownicy przeglądający to forum: Obecnie na forum nie ma żadnego zarejestrowanego użytkownika i 1 gość

cron